Nagłówki

Odpowiedź na interpelację w sprawie aktualnej sytuacji w oświacie

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację pani poseł Krystyny Cencek z dnia 19 września 2000 r. w sprawie aktualnej sytuacji w oświacie, Ministerstwo Edukacji Narodowej przedstawia następujące stanowisko:    I. Reforma systemu edukacji narodowej została rozpoczęta z inicjatywy rządu RP i jest wdrażana przy poparciu parlamentu RP oraz prezydenta RP. Środowiska oświatowe, w tym organy prowadzące szkoły, włączyły się w proces przemian edukacyjnych.    Kryzys polskiej oświaty opisywany od lat 70, w wielu analizach i raportach był istotną przyczyną transformacji edukacyjnej, która dokonuje się od początku lat 90. Dopiero w 1998 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej podjęło, zgodnie z oczekiwaniami społecznymi, strategiczne decyzje w zakresie upowszechnienia wykształcenia średniego, podniesienia jakości edukacji oraz wyrównywania szans edukacyjnych. Przygotowano i poddano konsultacji społecznej projekty reformy systemu edukacji narodowej.    Cele reformy są społecznie akceptowane i mamy pełne zrozumienie w środowisku oświatowym, że realizacja przemian edukacyjnych jest procesem wieloletnim.    Od 1 stycznia 1999 r. organy jednostek samorządu terytorialnego przejęły prowadzenie szkół i placówek wchodzących w skład systemu oświaty. Z dniem 1 września 1999 r. wdrażana jest reforma ustroju szkolnego i reforma programowa. Od 2000 r. wdrażany jest nowy system finansowania zadań oświatowych poprzez realizację zasady ˝pieniądz idzie za uczniem˝. Uruchamiany jest system egzaminów zewnętrznych, który stanie się istotnym narzędziem podnoszenia jakości w edukacji. Nowelizacja Karty nauczyciela uruchomiła proces ustawicznego doskonalenia pracy nauczycielskiej. MEN koordynuje proces wdrażania reformy systemu edukacji narodowej.    Sytuacja ekonomiczna edukacji jest wypadkową wielu czynników kształtujących sytuację gospodarczą i społeczną kraju. W pierwszym rzędzie wpływ na kształtowanie warunków realizacji zadań edukacyjnych ma struktura wskaźników makroekonomicznych, przyjmowanych przez Radę Ministrów na podstawie założeń konstrukcji budżetu państwa, na kolejne lata. Ministerstwo Edukacji Narodowej konsekwentnie działa na rzecz takiego ukształtowania struktury wskaźników makroekonomicznych, przyjmowanych przez Radę Ministrów za podstawę założeń konstrukcji budżetu państwa, na kolejne lata. Ministerstwo Edukacji Narodowej konsekwentnie działa na rzecz takiego ukształtowania struktury wskaźników makroekonomicznych, aby w maksymalnym stopniu mogły być zaspokojone potrzeby rozwoju edukacji, wynikające z aspiracji edukacyjnych społeczeństwa. Będziemy w dalszym ciągu dążyć do jak najbardziej racjonalnego wykorzystania środków oddawanych do dyspozycji ministerstwa oraz przekazywanych bezpośrednio do budżetów poszczególnych jednostek samorządów terytorialnych, odpowiedzialnych za realizację zadań edukacyjnych.    W projekcie reformy systemu edukacji ministerstwo przedstawiło wstępne założenia nowego systemu finansowania oświaty, a następnie w 1999 r. ˝Średniookresowy program finansowania edukacji w latach 2000-2002˝, w którym w wariantowych propozycjach rozwiązań podano przewidywane wydatki na oświatę w stosunku do produktu krajowego brutto (PKB).    II. Projekt rozporządzenia ministra edukacji narodowej w sprawie określenia standardów zatrudnienia nauczycieli został przygotowany przez Departament Kształcenia i Wychowania MEN, w porozumieniu z Departamentem Ekonomiki Edukacji MEN. Aktualnie projekt jest analizowany przez Kolegium MEN. Projekt po ostatecznej akceptacji przez kierownictwo MEN zostanie skierowany do dalszych konsultacji społecznych, w szczególności ze związkami zawodowymi. Po uzgodnieniach międzyresortowych i po podpisaniu przez ministra edukacji narodowej zostanie przekazany do druku oraz upowszechniony na stronach internetowych MEN. Jednostki samorządu terytorialnego zostaną poinformowane o nowym rozporządzeniu w pierwszej kolejności, tak aby miały odpowiedni czas do wprowadzenia ww. rozporządzenia w życie. Już w chwili obecnej Zespół Edukacji i Kultury Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego zgłosił propozycje w tej sprawie. Ministerstwo Edukacji Narodowej proponuje, aby termin wdrożenia ww. rozporządzenia nastąpił 1 września 2002 r. lub 1 stycznia 2003 r.    III. Prace nad przygotowaniem reformy szkolnictwa ponadgimnazjalnego przebiegają zgodnie z przyjętym przez Ministerstwo Edukacji Narodowej harmonogramem. Zostały przygotowane projekty stosownych rozporządzeń. Pod obrady komitetów Rady Ministrów zostanie przekazany projekt nowelizacji ustawy wprowadzającej nowy ustrój szkolny w zakresie szkolnictwa ponadgimnazjalnego. Ministerstwo planuje w listopadzie zorganizowanie konferencji prasowej podsumowującej aktualny stan prac nad reformą szkolnictwa ponadgimnazjalnego.    IV. Finansowanie edukacji w warunkach reformy systemu edukacji narodowej wymaga racjonalizacji sposobów finansowania wydatków oświatowych.    Wraz z przejęciem przez samorządy odpowiedzialności za realizowanie zadań oświatowych wprowadzono algorytmy mające na celu przezwyciężenie częstokroć uznaniowego, historycznie ukształtowanego rozdziału środków. Algorytmy te zobiektywizowały metody alokacji środków na oświatę dla JST, tym niemniej nie mogły prowadzić do realizacji zasady ˝pieniądz idzie za uczniem˝ w tym sensie, że wysokość subwencji oświatowej zależy wyłącznie od liczby uczniów oraz typów i rodzajów szkół (art. 35 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 200, DzU nr 150, poz. 983).    W odniesieniu do subwencji oświatowej dla gmin dotychczasowe podstawowe rozwiązania nie odzwierciedlały zasady ˝pieniądz idzie za uczniem˝, gdyż gwarantowały gminom, że niezależnie od zmniejszającej się liczby uczniów, realna wartość subwencji oświatowej nie będzie zmniejszana. W efekcie w niektórych gminach, przy dużym spadku liczby uczniów szkół podstawowych, subwencja jednostkowa na ucznia stawała się nieracjonalnie wysoka.    Po raz pierwszy część szkolna subwencji oświatowej jest naliczana wyłącznie na podstawie liczby uczniów uczęszczających do szkół prowadzonych bądź dotowanych przez daną JST. Zasada ta jest wprowadzona przez konsekwentne stosowanie pojęcia ˝ucznia przeliczeniowego˝. Oznacza to przyjęcie zróżnicowanych wag dla wybranych grup uczniów i wybranych typów szkół w celu określenia uzasadnionych zwiększonych potrzeb oświatowych.    Zapisy art. 35 ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000 w sposób istotny określają, iż subwencję oświatową rozdziela w drodze rozporządzenia ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania ˝z uwzględnieniem typów i rodzaju szkół prowadzonych przez JST oraz liczby uczniów w tych szkołach˝.    W 2000 r. w zasadach podziału części oświatowej subwencji ogólnej na cały zakres zadań szkolnych i pozaszkolnych realizowanych i dotowanych przez JST wprowadzono jednolity system finansowania zadań poprzez ich odniesienie do ˝kalkulacyjnego bonu oświatowego˝ na ucznia.    Niezależnie od przekazywanych z budżetu państwa jednostkom samorządu terytorialnego środków finansowych w ramach części oświatowej subwencji ogólnej, w ustawie budżetowej na rok 2000 przewidziane zostały rezerwy celowe na finansowanie zadań w obszarze ˝Oświata i wychowanie˝.    Ministerstwo Edukacji Narodowej opracowało programy zagospodarowania rezerw celowych m.in. na dożywianie, racjonalizację sieci szkolnej i zakup podręczników dla dzieci z rodzin o niskich dochodach. Po akceptacji przez stronę samorządową, w terminie od 24 marca do 17 maja br. wszyscy wojewodowie oraz Ministerstwo Finansów poinformowani zostali o przyznanych limitów na określone cele. Program zagospodarowania rezerw celowych umieszczono również w internecie na stronie MEN. O zasadach i kryteriach podziału środków informowani byli wojewodowie we właściwych pismach oraz kuratorzy oświaty na naradach roboczych w ministerstwie.    Opracowany został również program, którego celem jest wsparcie środkami finansowymi z budżetu państwa samorządów terytorialnych w realizacji m.in. budowy, rozbudowy, modernizacji i doposażenia szkół. Zawarte w tym programie selektywne kryteria, jednakowe w skali kraju, pozwoliły opracować wojewodom wykazy zadań inwestycyjnych i modernizacyjno-remontowych, których wsparcie środkami z rezerw celowych budżetu państwa jest najbardziej uzasadnione. Na podstawie tych wykazów oraz wskaźników ekonomicznych różniących między sobą poszczególne regiony kraju Ministerstwo Edukacji Narodowej przygotowało podział środków na poszczególne województwa i przekazało wojewodom wysokości limitów finansowych na dofinansowanie zadań oświatowych. Zasady i kryteria podziału środków na inwestycje ustalone są przez wojewodów po zasięgnięciu opinii samorządu województwa.    Część oświatowa subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego stanowi nie mniej niż 12,8% planowanych wydatków państwa na dany rok.    Zgodnie z art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000 (DzU nr 150, poz. 983), z przyznanej kwoty części oświatowej subwencji ogólnej wyodrębniona jest 1% rezerwa.    Po przyjęciu przez Radę Ministrów założeń projektu budżetu państwa na rok 2001, minister finansów opracuje limity wydatków dla dysponentów poszczególnych części.    W dniu 31 lipca br. minister finansów przekazał ministrowi edukacji narodowej wstępne informacje na temat wysokości przyznanych limitów wydatków na rok 2001 dla:    - części 25 ˝Kultura fizyczna i sport˝    - części 30 ˝Oświata i wychowanie˝,    - części 38 ˝Szkolnictwo wyższe˝.    Ustalony dla Ministerstwa Edukacji Narodowej wstępny limit wydatków na 2001 r. wynosi dla:    - części 25 ˝Kultura fizyczna i sport˝ - 897 tys. zł;    - części 30 ˝Oświata i wychowanie˝ - 220 083 tys. zł;    - części 38 ˝Szkolnictwo wyższe˝ - 4 531 235 tys. zł.    W limicie wydatków na zadania oświaty i wychowania na rok 2001, w rezerwach celowych zostały ujęte dodatkowe środki, m.in:    - 230 000 tys. zł z przeznaczeniem na reformę systemu oświaty oraz na realizację czwartej godziny zajęć wychowania fizycznego od 1 września 2001 r.;    - 100 000 tys. zł z przeznaczeniem na realizację programu rozwoju pracowni internetowych w szkołach.    Minister edukacji narodowej skierował do ministra finansów pisma dotyczące zwiększenia w ustawie budżetowej środków na zadania z zakresu oświaty i wychowania.    Zgodnie z art. 35 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego na lata 1999 i 2000 (DzU nr 150, poz. 983 i nr 162, poz. 1119) minister właściwy do spraw oświaty i wychowania zobowiązany jest do przygotowania rozporządzenia w sprawie zasad podziału części oświatowej subwencji ogólnej. Subwencja oświatowa rozdzielana jest pomiędzy jednostki samorządu terytorialnego zgodnie z algorytmem określonym w załączniku do rozporządzenia.    Projekt rozporządzenia ministra edukacji narodowej w sprawie zasad podziału części oświatowej subwencji ogólnej wraz z projektem algorytmu na rok 2001 został przygotowany w ministerstwie i zaakceptowany przez Zespół ds. Edukacji i Kultury Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego.    Projekty tych dokumentów zostały przesłane z prośbą o opinię i uwagi do wielu organizacji samorządowych, do władz samorządowych różnego szczebla oraz zostały przekazane do konsultacji międzydepartamentalnej i międzyministerialnej.    Wszystkie jednostki samorządu terytorialnego jako organy prowadzące bądź dotujące placówki oświatowe otrzymały już od ministra finansów wstępne kwoty części oświatowej subwencji ogólnej na rok 2001.    V. Ministerstwo Finansów przesłało do 16 października br. kwotę 595 mln zł, która jest przeznaczona na realizację ustawy Karta nauczyciela. Tę kwotę stanowią dotacje, które zgodnie z obowiązującymi przepisami przekazywane są za pośrednictwem budżetu wojewodów, jak również 1% rezerwa części oświatowej subwencji ogólnej.    Pozostałe środki zostaną uruchomione po ponownym przeanalizowaniu sytuacji finansowej samorządów, tak aby w bieżącym roku w całości zasilić przede wszystkim te jednostki, które znajdują się w sytuacji najtrudniejszej i nie mają możliwości zaciągnięcia kredytu.    Środki przyznane samorządom pokrywają pełną wysokość skutków Karty nauczyciela w 1722 jednostkach samorządu terytorialnego. Pozostałe samorządy otrzymały dotychczas 4,01% subwencji oświatowej oraz po 600 zł na etat nauczyciela.    Rozpoczęto już przekazywanie środków na wdrożenie nowego systemu wynagradzania nauczycieli do budżetów wojewodów, w wysokości 600 zł na etat nauczycielski. Jest to pierwsza rata należności, która w większości przypadków nie wyczerpuje środków, jakie będą przekazane do budżetów samorządów terytorialnych. Następna rata należności uruchomiona będzie po ponownym przeanalizowaniu sytuacji finansowej samorządów, tak aby w bieżącym roku w całości zasilić przede wszystkim te jednostki, które znajdują się w sytuacji najtrudniejszej.    Jednocześnie uprzejmie informujemy, że Ministerstwo Edukacji Narodowej wysłało do gmin, powiatów i województw z informacją o kwocie brakującej im na realizację Karty nauczyciela. Takiego pisma nie otrzyma tymczasem 86 jednostek samorządów, tych, które albo nie przekazały w ogóle, albo przekazały błędne informacje o skutkach podwyżki płac.    2293 samorządy terytorialne otrzymały również informację, że planowany termin pokrycia skutków niedoboru przypada na rok 2000. Natomiast 434 jednostkom samorządu terytorialnego środki na realizację Karty nauczyciela zwrócone będą w roku 2001.    Ponadto informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej przekazało również informacje o kwotach brakujących w poszczególnych województwach wojewodom oraz kuratorom oświaty. Samorządy ujęte zostały w dwie grupy: pierwsza to takie, które prawdopodobnie dostaną środki jeszcze w bieżącym roku, druga przeznaczona do sfinansowania w roku 2001.    Jednostki samorządu terytorialnego, które nie uzyskają pełnej rekompensaty w bieżącym roku, zostanie zapewnione ich pokrycie w roku 2001, z uwzględnieniem kosztów poniesionych przez te jednostki w związku z późniejszym otrzymaniem środków (w tym ewentualnych kredytów z odsetkami, zaciągniętych na ten cel). W przypadku przyjęcia przez Sejm rozwiązań zapewniających dodatkowe źródła dochodów JST w roku 2001 jednostkom zostanie zwrócona ewentualna różnica pomiędzy wzrostem dochodów z tych źródeł a niedoborem.    Jednocześnie informujemy, że w wyniku sygnalizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego niedoborów środków na wynagrodzenia nauczycieli powołany został przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego Zespół ds. Oceny Skutków Wdrożenia Karty nauczyciela. Komisja przyjęła kwotę 1 196 000 tys. zł jako niedobór zawartych w części oświatowej subwencji ogólnej środków niezbędnych na pokrycie pełnych kosztów wdrożenia zmian w Karcie nauczyciela w roku 2000 oraz rozporządzenia ministra edukacji narodowej z dnia 11 maja br. Zgodnie z wyliczeniami Ministerstwa Edukacji Narodowej kwota niezbędna na podwyżki dla nauczycieli w bieżącym roku wynosi prawie 2 mld zł. Z tego 738 mln samorządy otrzymały jako wydzieloną część (4,01%) subwencji oświatowej. Zatem rząd zobowiązany jest do uzupełnienia środków o brakującą kwotę około 1,2 mld zł. Część tej sumy, 730 mln zł, zostanie przekazana jeszcze w tym roku, reszta, czyli ok. 500 mln zwrócona będzie władzom lokalnym w roku 2001. W trakcie prowadzonych prac przez komisję wstępnie uzgodniono metodologię naliczania skutków finansowych oraz zaproponowano harmonogram działań wspierających samorządy znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji. Na posiedzeniu Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego w dniu 28 sierpnia 2000 r. strona rządowa zobowiązała się do pilnego zrealizowania działań wspierających jednostki samorządu terytorialnego, w tym do wypłacenia:    - zaliczki pomostowej w wysokości 10% lub 20 sierpniowej raty subwencji oświatowej,    - jednorazowej kwoty wynikającej z przemnożenia 600 zł przez liczbę etatów w danej jednostce samorządu terytorialnego,    - dodatkowo jednorazowej kwoty wynikającej z przemnożenia 600 zł przez liczbę etatów nauczycielskich dla ok. 1750 samorządów otrzymujących subwencję wyrównawczą.    16 października br. kuratorzy oświaty przekazali kolejny raport o stanie wdrażania podwyżek płac dla nauczycieli. Z ostatnich informacji wynika, że 2255 (80,2%) samorządów wypłaciło nauczycielom płace według nowego angażu. Wyrównanie od stycznia wypłaciły 1003 (35%) samorządy. Nadal jednak 558 (19,8%) samorządów terytorialnych nie wypłaciło nauczycielom nowych wynagrodzeń na podstawie znowelizowanej Karty nauczyciela. Nie znajduje to żadnego uzasadnienia w sytuacji finansowej, ponieważ wszystkie jednostki otrzymały środki wystarczające na wypłatę bieżących wynagrodzeń.    Ponadto w ministerstwie zostały już przygotowane rozwiązania finansowe i legislacyjne, które skorygują system wdrażania skutków Karty nauczyciela w perspektywie dwóch lat.    Przedkładając panu marszałkowi powyższe wyjaśnienia, wyrażam nadzieję, że pani poseł uzna je za wystarczające.    Z poważaniem    Podsekretarz stanu    Wojciech Książek    Warszawa, dnia 6 listopada 2000 r.