Odpowiedź na interpelację w sprawie działań zmierzających do rozwiązania problemu żebrzących w Polsce cudzoziemców
Szanowny Panie Marszałku! W nawiązaniu do interpelacji nr 4991 posła na Sejm RP pana Andrzeja Szczepańskiego w sprawie działań zmierzających do rozwiązania problemu żebrzących w Polsce cudzoziemców przedkładam poniższe wyjaśnienia. Zjawisko żebractwa wśród przybyłych do Polski Romów obserwowane jest od 1990 r. Początkowo utożsamiano je z imigracją cudzoziemców ubiegających się o nadanie statutu uchodźcy lub udzielenie azylu. Jednak Romowie przybywający z terytorium Rumunii nie są uchodźcami w zrozumieniu art. 1a konwencji genewskiej z 1951 r., dotyczącej statusu uchodźców (ratyfikowana przez Polskę w 1991 r., opublikowana w DzU nr 119, poz. 515), gdyż obecnie nie grożą im prześladowania w kraju ich pochodzenia. Są imigrantami ekonomicznymi, szukającymi stale lub okresowo lepszych warunków do życia. Imigrujący do Polski Romowie często popełniają wykroczenia. W większości przypadków orzeczeń kar przez kolegia ds. wykroczeń egzekucja ich jest nierealna. Nie ma możliwości wyegzekwowania od Romów grzywy. Nagany nie przynoszą żadnego efektu, a ograniczenie wolności prowadzi jedynie do przeniesienia się ich do innego miasta. Dalsze ściganie jest niezwykle utrudnione ze względu na brak możliwości ustalenia prawdziwej tożsamości sprawców. Zatrzymani Romowie często nie posiadają żadnych dokumentów i podają dane, jakie uznają za stosowne w określonej sytuacji, zaś próby ich weryfikacji za pośrednictwem placówek dyplomatycznych nie przynoszą oczekiwanych rezultatów, choćby z uwagi na czas niezbędny do przeprowadzenia takich ustaleń. Podobna jest sytuacja z żebractwem Romów, w tym z żebractwem nieletnich. Proceder ten był od wieków tradycyjnym sposobem zdobywania środków do życia przez społeczności romskie. Wielokrotnie podejmowane próby udowodnienia Romom popełnienia wykroczenia polegającego na nakłanianiu do żebractwa nieletnich nie powiodły się. Nie sposób udowodnić także żebractwa oszukańczego, gdyż zatrzymywane kobiety utrzymują, że nie mają gdzie zostawić swoich dzieci, zaś żebrzą - bo nie mają środków do życia. U podstaw opisywanych wyżej zjawisk leży fakt nielegalnego pobytu na terytorium Polski. W przypadku Romów jest to najczęściej jego nielegalne przedłużanie ponad okres przewidziany w umowie o ruchu bezwizowym, zawartej między Polską a Rumunią. Podstawą do zwalczania zjawiska żebrzących obcokrajowców jest ustawa z dnia 25 czerwca 1997 r. o cudzoziemcach (DzU nr 114 z 1997 r., poz. 739, z późn. zm.). Zgodne z art. 52 ustawy osoby takie można wydalić z kraju w następujących przypadkach: - pobyt bez wymaganego zezwolenia na wjazd lub sam pobyt, - wystąpienie jednej z okoliczności wymienionych w art. 13 ust. 1 cyt. ustawy, - stwierdzenie braku środków niezbędnych do pokrycia kosztów pobytu, - podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie pracy zarobkowej bez zezwolenia lub wymaganej zgody. Ustawa nakłada również na cudzoziemca przebywającego na terytorium Polski następujące obowiązki: - posiadanie ważnego dokumentu paszportowego oraz wizy, o ile przepisy nie stanowią inaczej (art. 5), - wyjazd przed upływem terminu udzielonej wizy pobytowej (art. 12), - dokonanie obowiązku meldunkowego - zgodnie z przepisami o ewidencji ludności (art. 26), - zgłoszenie do najbliższej jednostki policyjnej utraty paszportu (art. 27). Kontrolę legalności pobytu cudzoziemców na terytorium RP podejmuje Straż Graniczna we współpracy z Policją, urzędami pracy i innymi jednostkami odpowiedzialnymi za utrzymanie bezpieczeństwa publicznego. W wyniku podjętych działań w latach 1999-2000 zatrzymano 7636 osób, których pobyt uznano za niezgodny z przepisami. Spośród zatrzymanych za pobyt niezgodny z deklarowanym przy wjeździe, brak środków niezbędnych do pokrycia kosztów pobytu i przeterminowany okres pobytu w Polsce wydalono 5492 cudzoziemców, w aresztach w celu wydalenia lub ośrodkach strzeżonych osadzono 1052 osoby, zwolniono po wyjaśnieniu okoliczności 1083 obcokrajowców. Natomiast wśród 2534 obcokrajowców, zatrzymanych w ramach kontroli legalności pobytu cudzoziemców, 2438 przekroczyło granicę Polski w sposób zgodny z przepisami prawa. Każde zatrzymanie żebrzącego cudzoziemca winno skutkować wystąpieniem do właściwego wojewody z wnioskiem o jego wydalenie. W razie braku dokumentu paszportowego lub powstania innych przeszkód uniemożliwiających odstawienie obcokrajowców do granicy RP właściwy sąd rejonowy powinien wydać postanowienie o umieszczeniu takiej osoby w areszcie lub strzeżonym ośrodku do czasu wykonania decyzji wojewody. Do realizacji m.in. opisanych procedur i koordynacji wydaleń w komendach wojewódzkich Policji zostały utworzone wydziały postępowań administracyjnych do współpracy z urzędami wojewódzkimi, sądami, Strażą Graniczną i podległymi jednostkami. Jednak organy prowadzące działania mające na celu całkowite wyeliminowanie zjawiska żebractwa cudzoziemców w ramach obowiązujących przepisów napotykają na szereg trudności. W przypadku gdy osoba żebrząca nie posiada przy sobie paszportu bądź innych dokumentów pozwalających na stwierdzenie tożsamości, sądy nie wydają orzeczeń o umieszczeniu w areszcie lub ośrodku strzeżonym. Sugerują łagodniejsze środki perswazji, m.in. nawiązywanie kontaktów z placówkami dyplomatycznymi w celu wydania cudzoziemcowi stosownych dokumentów. Natomiast brak miejsc w ośrodku deportacyjnym powoduje konieczność zwolnienia zatrzymanych cudzoziemców. Poza tym obowiązująca procedura wydalania niepożądanych osób jest skomplikowana i wymaga ścisłego współdziałania z urzędami wojewodów. Znacznym ułatwieniem byłoby przedłużenie czasu zatrzymania do 72 godzin. Dużym utrudnieniem jest również obowiązek wydalania nieletnich drogą lotniczą, co pociąga za sobą znaczne koszty i powoduje pod koniec roku brak środków finansowych koniecznych na ten cel, a corocznie wydala się z terytorium naszego kraju ok. 3000 cudzoziemców. Obecnie w Sejmie prowadzone są prace nad rządowym projektem ustawy o zmianie ustawy o cudzoziemcach i zmianie niektórych ustaw (druk nr 1858). Projekt zawiera wszelkie elementy prawa Unii Europejskiej możliwe do wprowadzenia na obecnym etapie integracji Polski z Unią. Zawiera również szereg przepisów występujących w prawie unijnym, służących zaostrzeniu kontroli migracyjnej zarówno na granicy, jak i na terytorium kraju. W projekcie doprecyzowano pojęcia ˝bezpieczny kraj pochodzenia˝ i ˝bezpieczny kraj trzeci˝ w oparciu o prawo Unii (konkluzje w sprawie krajów, gdzie nie ma poważnego ryzyka prześladowań, przyjęte w Londynie 30 listopada i 1 grudnia 1992 r. oraz rezolucję w sprawie zharmonizowanego podejścia do kwestii dotyczących bezpiecznych krajów trzecich z 30 listopada i 1 grudnia 1992 r.). Skrócono okres ważności wizy, dostosowując go do okresów ważności wiz w krajach Schengen. Doprecyzowano przesłanki odmowy wydania cudzoziemcowi wizy, unieważnienia wizy wydanej lub odmowy wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, wprowadzając takie przyczyny, jak: - wydanie ostatecznej decyzji o wydaleniu, - przekroczenie granicy Rzeczypospolitej Polskiej wbrew przepisom, - przebywanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bez ważnej wizy lub wymaganego zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony albo osiedlenie się, - podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie innej pracy zarobkowej, nie posiadając na to wymaganego zezwolenia i zgody, albo podjęcie innej działalności bez uzyskania wymaganego zezwolenia i zgody, - udzielenie organom prowadzącym postępowania, o których mowa w ustawie, fałszywych informacji albo posługiwanie się dokumentami zawierającymi nieprawdziwe dane, podrobionymi lub przerobionymi, - niewywiązywanie się ze zobowiązań podatkowych wobec skarbu państwa. Sprecyzowano przesłanki do prowadzenia badania, czy małżeństwo zawierane przez cudzoziemca z obywatelem polskim lub cudzoziemcem posiadającym zezwolenie na osiedlenie się w Polsce nie służy jedynie legalizacji pobytu. Wprowadzono instytucję zobowiązania cudzoziemca do opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec cudzoziemca, który nie zastosuje się do decyzji zobowiązującej go do opuszczenia Polski, podejmowana będzie decyzja o wydaleniu, z rygorem natychmiastowej wykonalności. Znowelizowana ustawa o cudzoziemcach zawierać będzie przepisy mówiące o tym, że cudzoziemiec przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej podlega kontroli legalności pobytu, natomiast cudzoziemiec, który nie posiada ważnej wizy, zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony albo osiedlenie się, powinien niezwłocznie opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Projekt zawiera także delegacje ustawowe dla prezesa Rady Ministrów oraz dla ministra spraw wewnętrznych i administracji do opracowania aktów prawnych w sprawie szczegółowych warunków przeprowadzania kontroli legalności pobytu cudzoziemców na terytorium kraju i zasad współpracy organów w tym zakresie. Wprowadzenie powyższych zmian do ustawy o cudzoziemcach przyczyni się do skuteczniejszego zwalczania zjawiska nielegalnej imigracji w Polsce, ograniczając pobyt cudzoziemców, którzy nie posiadają do tego prawa, nie posiadają środków utrzymania lub ich dochody pochodzą z nielegalnych źródeł, a więc również żebractwa. Z poważaniem Podsekretarz stanu Antoni Podolski Warszawa, dnia 7 grudnia 2000 r.
Źródło: